De derde golf van het antiracisme

Hypergevoeligheid

In de Amerikaanse geschiedschrijving van het feminisme worden drie golven waargenomen: de strijd om stemrecht, vervolgens om gelijke rechten op de arbeidsmarkt, en ten slotte -vaagweg- de strijd tegen stereotypes. De strijd tegen racisme en de effecten ervan worden ook vaak beschreven in een gelijkaardige tijdslijn van drie delen: eerst de strijd tegen slavernij, dan de strijd tegen segregatie, en tenslotte – vaagweg – het tijdperk na de Amerikaanse burgerrechtenbeweging.

Het antiracisme van de derde golf zoals we het zouden kunnen noemen staat in fel contrast met de methodes en houdingen die men voordien kon waarnemen. De eerste en tweede golf van het feminisme en antiracisme contesteerden en transformeerden sociale structuren. Parallel met de derde golf van het feminisme is het antiracisme zich ook steeds meer gaan focussen op een andere vorm van misbruik: psychologisch in plaats van institutioneel. Deze focus op het psychologische, op het welzijn van de minderheidsgroep, is langzaamaan veranderd. Van een pragmatisch streven naar gedragsverandering is ze voor sommigen veranderd in een heksenjacht waarbij men erop uit is diegenen die niet tot de juist denkende groep behoren zo hard mogelijk aan de schandpaal te nagelen. Wij twijfelen er niet aan dat sommigen de cultuur van het shamen en (online) uitschelden van vermeende andersdenkenden oprecht nobel vinden, dat zij werkelijk geloven voor de goede zaak te strijden, maar voor ons is het een doodlopende straat.

Deze heksenjacht wordt bovendien versterkt door het fenomeen van virtue signalling. Dit is een term in de sociale wetenschappen die gebruikt wordt om gedrag aan te duiden dat de deugdzaamheid van het individu moet aanduiden voor anderen, zoals bijvoorbeeld de vroomheid van een individu in een religieuze context. Vrij vertaald: de expressie van waarden en gedrag met het doel je positie in de sociale groep te verbeteren. Nog vrijer vertaald in deze context: ik ben juist links en moreel superieur. Jij bent fout (links) en dient gezuiverd te worden. De andere juiste linksen klappen en knikken goedkeurend bij het aanschouwen van zoveel vroomheid. De term is sterk gerelateerd met groepsdenken en het Orwelliaanse begrip dubbeldenk.

In het boek The Coddling of the American Mind (Het knuffelen van de Amerikaanse geest) van jurist Greg Lukianoff en sociaal-psycholoog Jonathan Haidt  wordt het moderne antiracisme, zoals dat bestaat op de Amerikaanse campus in een kader van sociale rechtvaardigheid, onder de loep genomen. Op Amerikaanse campussen is het typisch geworden om ongewenste meningen af te schilderen als een aantasting van het veiligheidsgevoel. Als een soort van zelfverdediging is het trendy om controversiële sprekers hun platform te ontzeggen. Occasionele incidenten worden aangegrepen om hele universiteiten als door en door racistische instituten af te schilderen. Vragen die te interpreteren zijn als het exotificeren – ja, dit woord bestaat – van de Andere worden als een even groot probleem als pesten beschouwd. Het gaat dan om ogenschijnlijk simpele vragen als: Van waar ben je?    

Interessanter voor ons blijkt dat dit fenomeen van hypergevoeligheid tot ver buiten de campussen te vinden is. De blog Stuff White People Like die viraal ging tijdens de late nougthies (2000-2009) was een wrange parodie op de culturele gewoontes die sinds de late jaren ‘90 gemeengoed waren geworden bij hoogopgeleide blanken. Being Offended was misschien wel het meest raak geschreven artikel: we konden er lezen hoe men  bijna bij wijze van hobby en ontspanning aanstoot nam aan dingen namens niet blanke mensen. Het satirische van toen vandaag teruglezen toont al een verschuiving op zich aan: van de mensen die in het stuk beschreven werden zouden er vandaag al veel aanstoot aan nemen.

 

De evolutie van de antiracismebeweging

Laat ons kort eens kijken naar de antiracismebeweging in Amerika, de strijd van de Afro-Amerikanen.

De afschaffing van de slavernij was de eerste grote overwinning voor zwarten en progressieven in de VS. In de recente biografie van Amerikaans historicus David Blight over Frederick Douglass kunnen we lezen wat een titanische strijd de afschaffing van de slavernij geweest moet zijn voor blank en zwart, niet enkel vanwege het vijandige geweld dat er regelmatig aan te pas kwam, maar ook door de verbijstering. Vele intelligente mensen vonden het contra-intuïtief en zelfs ridicuul dat zwarten ooit als de gelijke van blanken zouden behandeld worden. Toch loonde de strijd: de slavernij werd afgeschaft.   

Misschien nog bekender is het geweld, de scepsis en de onverschilligheid die de leiders van de Amerikaanse Burgerrechtenbeweging tegenkwamen in hun strijd tegen gelegaliseerde segregatie. Vele opgeleide, gematigde mensen – sommigen zelf zwart – vonden Martin Luther King een onruststoker, iemand die te veel in de pot roerde. Het geweld en lijden dat men moest ondergaan bij de Birmingham campagnes en de Selma – Montgomery marsen bleken geen maat voor niets: de segregatie kwam ten einde, en het leven van Afro-Amerikanen veranderde dramatisch.

Cruciaal is de rol van religie bij het bepleiten van de goede zaak in de twee golven van de antiracistische beweging. David Blight legt de nadruk op hoezeer Douglass gebruik maakte van religieuze teksten in zijn speeches: de boodschappen van Jeremiah en Isaiah, de verhalen van Exodus, Job, de vrouw van Lot, … werden gebruikt om de hypocrisie aan te tonen van een land dat zichzelf christelijk noemde terwijl het zoveel van haar inwoners onderdrukte.

Racisme is niet verdwenen in de Amerikaanse of Europese maatschappij, zoveel is duidelijk. Is de volgende logische stap een psychologische verandering in plaats van een sociologische verandering, zoals op de Amerikaanse campussen hierboven beschreven? Een deel van hedendaags links is begaan met de onderliggende psychologische vooroordelen die het racisme dat vandaag nog bestaat ondersteunen. Dit deel van links is niet alleen op zoek naar een maatschappij zonder racistische structuren, maar ook zonder racistische gedachten. Zo’n gedachten zouden terug kunnen leiden naar raciale ongelijkheden die griezelig overeenkomen met de segregatie uit het verleden.

De nieuwe strijd focust dus in belangrijkste mate op hoe mensen denken. David Blight schrijft dat zelfs ten tijde van Douglass zijn belangrijkste boodschap aan blanken was dat ze zich moreel moesten veranderen. Het ging niet enkel over wat zwarten te nemen hadden, maar ook over wat blanken moesten geven. Dat facet is sindsdien steeds centraler komen te staan, ook in Europa. Historica Elisabeth Lasch-Quinn schrijft in Race Experts dat na de jaren ‘60 het doel van de Burgerrechtenbeweging niet langer burgerlijke gelijkheid en participatie was, maar individueel psychologisch welzijn. Het ging dan om het psychologisch welzijn van iedereen, inclusief blanken, wiens racistische vooroordelen zelf ook een soort mentale problematiek waren die opgelost moest worden. Dit idee vinden we terug bij verschillende auteurs van Douglass tot James Baldwin.

Nog duidelijker is het goedmenende werk van de zwarte psycholoog Price Cobbs die begin jaren ‘70 startte met zogenaamde ontmoetingssessies om blanken te helpen af te kicken van de meeste subtiele racistische vooroordelen. Hier volgt een voorbeeld uit circa 1970:

Blanke vrouw: ik kijk niet naar jou, niet als een kleur of als iets anders, ik zie elke persoon hier als een individu.

Cobbs: Je liegt! Je liegt! Je liegt!

Blanke vrouw: waarom?

Cobbs: als ik tegen jou zou zeggen, ik kijk naar jou als een kleine jongen, ik zie niet anders, dan zou je zeggen zeggen dat ik gek ben omdat je een volwassen vrouw bent…als ik jouw kenmerken kan neutraliseren op de een of of andere manier, dit is exact wat blanken doen met zwarten.

Sommigen zullen het blootleggen van de “innerlijke racist” van de blanke vrouw toejuichen. Er is een duidelijke directe lijn te trekken tussen dit soort sessies en de pogingen vandaag om blanken bewust te maken van hun eigen privilege. Ook subtiel aanwezig maar moeilijk te missen is een zekere gelijkenis met de indoctrinatietechnieken van het stalinisme, een ideologie die de mensheid ondertussen duidelijk opzij geschoven heeft, en gelukkig maar.

 

De antiracismebeweging als religieuze beweging

De therapeutische psychologische aanpak van het antiracisme van de derde golf staat qua methode en analyse in schril contrast met de eerste en tweede golf. In tegenstelling tot de eerste en tweede golf is er in de derde golf ook geen religieuze taal te vinden. Nochtans is de antiracistische beweging een diep religieuze beweging geworden in alles behalve terminologie.

Het idee dat blanken permanent bezoedeld zijn door hun blank privilege is voor de derde golf het equivalent van de erfzonde: men kan enkel absolutie van de zonden bekomen door het eeuwig op te biechten.

Het idee binnen de derde golf dat Amerika, maar bij uitbreiding de westerse maatschappij, ooit in het reine zal komen met ras is even vaag in de toekomst als de Dag Des Oordeels. Het onderzoeken of een mening “problematisch” is komt overeen met het onderzoeken naar dat wat godslasterlijk zou kunnen zijn.

Het  sociaal toetakelen van een persoon met “problematische” gedachten heeft sterke parallellen met de excommunicatie van de ketter. We haalden eerder virtue signalling aan, het signaleren aan de groep van de eigen deugdzaamheid: een christen die agressief zijn geloof in Jezus toont en daar de sociale vruchten van draagt. Zelfs hier is een parallel te trekken: een groep ouderlingen en dominees op identitaire patrouille die zich als een vleeshoop storten op de afwijkende, de ketter, getuigen bijna van een tastbaar geluk wanneer ze dit doen. Dit is enkel te begrijpen en te voorspellen wanneer men een religieuze analyse maakt van de beweging.

De mensen die deze derde golf ideologie verkondigen zijn goedmenend, intelligent, mentaal gezond en werken niet vanuit een of andere achterliggende agenda. Ze willen aan de juiste kant van de geschiedenis staan. Hoewel ik me bewust ben van het risico hoe deze tekst zou kunnen overkomen, moet ik echter concluderen dat deze beweging zich op een dood spoor bevindt.

Het trauma, het slechte, het ongewenste, is volledig verinnerlijkt. Daar waar antiracistische progressieven ooit fysieke ketens, foltering, geen stemrecht of burgerrechten benoemden worden vandaag de opmerking, de implicatie, de lastige vraag als even problematisch beschouwd. Dat zou tot diepe ongerustheid moeten leiden, en wel om drie redenen.

Ten eerste: in hoeverre is het mogelijk niet alleen acties en gedrag te veranderen bij mensen, maar ook gevoel en sentiment? Kunnen de innerlijke vooroordelen en naïviteiten van een hele maatschappij over allochtonen opgeruimd worden door preken? Vooroordelen en onwetendheid blijven aanwezig onder de oppervlakte. Is er enig bewijs dat de antiracistische beweging (sommigen spreken van een gedachtenpolitie) in haar huidige vorm vandaag enig verschil maakt in de diepste gedachten van de mensen? Is er enig bewijs dat dit zelfs zou kunnen?

Ten tweede, en belangrijker: is het zelfs noodzakelijk of wenselijk om een revolutie in de gedachten te forceren? Uiteraard kunnen mensen niet slagen of gelukkig zijn als slaven, of in een systeem dat dat hen officieel segregeert tot tweederangs burgers. De geschiedenis toont echter aan dat een onderdrukte groep niet de liefde of aanvaarding nodig heeft van de dominante groep. Hebben afro-Amerikanen het moeilijker omdat blanken niet uitgebreid op de hoogte zijn van het onrecht dat zwarten hebben geleden doorheen de geschiedenis? Waarom moeten blanken zichzelf in zo’n extreme mate transformeren opdat raciale ongelijkheden zouden verdwijnen? Lijkt het zo onplausibel dat een allochtoon, vrij en onbelemmerd om een volwaardig leven te leiden, zich er echt niet druk om maakt of autochtonen hem als hun ware gelijke in hun hart zien?

Sommigen zullen nu al aan het steigeren zijn in hun stoel bij het lezen van de vorige twee beschouwingen. Te weinig empathie, te weinig inbeelding in de situatie, te veel gericht op assimilatie. Misschien zelfs te racistisch, daarmee meteen mijn punt in deze tekst bewijzend.

Er is echter nog een derde en laatste probleem met de derde golf van het antiracisme: het immature, het kinderlijke aspect. Het is een oproep om defaitisme, hypergevoeligheid, oversimplificatie en zelfs in zekere mate oppervlakkigheid zalig te verklaren. In het boek The Coddling of the American Mind dat we eerder aanhaalden lijsten Lukianoff en Haidt de drie leidende principes op van de nieuwe cultuur binnen de antiracistische beweging:

  1. Wat jou niet doodt maakt je zwakker.
  2. Vertrouw altijd op je gevoelens.
  3. Het leven is een strijd tussen goede mensen en slechte mensen.

Het lijkt misschien niet vanzelfsprekend om de relatie te zien tussen deze drie stellingen en het engagement van goedmenende social-justice warriors zoals ze soms genoemd worden. Nochtans stemt de gebruikte methode van overtuigen goed overeen met de impulsen van een kind. In het boek worden Amerikaanse voorbeelden aangehaald, maar ook voor ons zijn ze  zeer herkenbaar.

De roep om safe spaces, “veilige ruimtes” van elke mislukking om volledig juist begrepen te worden. Triggerwoorden -of zinnen die als diepsnijdende microaggressies worden geframed. De snelheid en gretigheid waarmee men meningen van heel gewone mensen die afwijken van de nieuwe orthodoxie over racisme als blanke suprematie afdoet, een term toch geassocieerd met het nazisme en lynchpartijen. De reductie tot en oversimplificatie van een constante strijd die zwarten moeten voeren tegen een monolitisch blok van blanken: vaak goedmenend maar desondanks oneindig racistisch, zalig in het ongewisse van hun ingebakken privilege, niet in staat tot echte empathie, en veroordeeld tot pek en veren voor elke poging zich anders voor te doen dan hetgeen net beschreven. Enig gebrek aan overeenkomst tussen deze cartooneske voorstelling en de realiteit wordt goedgepraat doordat zwarten constant naar boven toe moeten opboksen. Martin Luther King moest echter nog hoger opboksen, en deze professionele haat van de Ander is exact waartegen hij ageerde.

 

De antiracisme beweging ontspoord

Als het je niet aanstaat, klaag hard en nadien nog harder: jij hebt altijd gelijk en zij zijn gewoon slecht. Dit sentiment lijkt het nieuwe normaal geworden. Contrasteer dit sentiment met de aanpak van mensen als een King die nu terecht gevierd worden: dat zij moesten werken in een veel meer openlijk racistische en vijandige maatschappij zal niemand ontkennen.

De zwarte juriste en activiste Pauli Murray drong er in 1963 op aan de gouverneur van Alabama, George “Segregation Forever” Wallace, te laten spreken op Yale. Zij geloofde dat de vrije meningsuiting waar zwarten zo hard voor gevochten hadden ook moest gelden voor mensen die zij verderfelijk vond, inclusief over onderwerpen als ras die voor haar zo persoonlijk waren.

Een generatie eerder, in 1934 al, hield James Weldon Johnson, auteur en leider van de NAACP, volgende uitspraak vol: “Ik zal niet toestaan ​​dat vooroordelen of een van de ermee gepaard gaande vernederingen en onrechtvaardigheden me tot een geestelijke nederlaag leiden. Mijn innerlijke leven is van mij, en ik zal haar integriteit handhaven en verdedigen tegen de krachten van de hel.”

Volgens de derde golf hadden mensen als King, Murray en Johnson het mis en komen ze nu blijkbaar over als verouderde figuren. Het bevorderen van sociale rechtvaardigheid nu vereist dat je jezelf neerzet als kwetsbaar, gewond of gebroken door dingen die de progressieve reuzen uit het verleden als iets triviaals zouden beschouwd hebben.

Het contrast tussen de derde golf en het verleden is slechts weg te wuiven met de dooddoener dat het “complexer dan dat is”. Het suggereert eerder dat de antiracistische strijd ontspoord is.  De nieuwe tijdgeest is onderontwikkeld en zelfs neerbuigend, verleidelijk maar vruchteloos, een verschijning onder het mom van een programma en ten slotte een identitaire afleiding voor mensen die al zoveel hebben meegemaakt. Wij pleiten hier natuurlijk niet dat de sociale bezorgdheden en het activisme moeten stoppen. Waar wij wel voor pleiten is dat deze beweging de religieuze kenmerken die ze gekregen heeft van zich afwerpt. Men kan gerust fervent toegewijd zijn aan de lotsverbetering van allochtonen zonder zich in te schrijven in een censurerende vervolgingscultuur die meer bezig is met virtue signalling binnen de eigen groep dan met effectieve materiële lotsverbeteringen.

Tot slot laten we graag Annemie Struyf aan het woord over het onderwerp tijdens een interview in De Morgen op 23 december 2018:

derdegolf2

Post scriptum: de dubbele betekenis van de derde golf

Ik heb de titel van dit stuk met zorg gekozen, hoewel de titel op het eerste zicht erg ordinair lijkt. Naar aanleiding van de hoog oplaaiende discussies en reacties over de coalitie in Antwerpen koos ik specifiek om te spreken over de derde golf die namelijk nog een betekenis heeft in de gedragswetenschappen rond conformistisch- en groepsdenken.

The Third Wave is een experiment op scholieren van de Cubberley High School (Palo Alto, VS) door geschiedenisleraar Ron Jones. Hij had de beweging in 1967 opgezet om zijn leerlingen de opkomst van het nazisme in Duitsland uit te leggen. Zoals hij later in het essay The Third Wave beschreef, stuitte hij op onbegrip bij zijn leerlingen toen hij vertelde hoe Duitse burgers in de jaren 30 toestonden dat de nazipartij aan de macht kwam en uiteindelijk de Holocaust veroorzaakte. Om zijn leerlingen aan den lijve te laten ondervinden dat ook gewone mensen meegesleept kunnen worden, richtte hij op school een beweging op die hij De Derde Golf noemde. De Derde Golf draaide om de kracht van een gedisciplineerde groep, niet om de kracht van het individu. Met slogans zoals “Kracht door discipline” werd de scholierenbeweging een groot succes.

Jones beschrijft in zijn essay dat hij op de eerste dag van het experiment zijn studenten een juiste manier van zitten leerde en een gedisciplineerde manier om de klas binnen te komen. Na enige oefening slaagden de leerlingen erin om binnen 30 seconden de klas binnen te komen en op een geruisloze manier te gaan zitten.

Op de tweede dag vormde hij de geschiedenisklas verder om tot een gedisciplineerde groep met een overheersend groepsgevoel. Ook introduceerde hij de naam De Derde Golf, verwijzend naar de veronderstelling dat in de branding van de zee een derde golf altijd krachtiger is dan de eerste en tweede. De leerlingen leerden vervolgens een groet die zij ook buiten de klas dienden te gebruiken om aan te geven dat zij onderdeel van De Derde Golf waren. De groet werd door alle leerlingen gebruikt.

Het experiment ging vanaf dit moment een eigen leven leiden: op de derde dag sloten ook leerlingen van buiten de geschiedenisklas zich aan. Leerlingen waren gemotiveerd, gedisciplineerd en presteerden significant beter. Lidmaatschapskaarten werden rondgedeeld en alle leden van De Derde Golf kregen opdrachten (zoals het ontwerpen van een vlag, het bewaken van de orde). Ook leerde Jones zijn leerlingen hoe ze anderen lid konden maken van de Derde Golf. Aan het eind van de derde dag was de aanhang gegroeid tot ruim 200 scholieren. Tot zijn verrassing begonnen leerlingen overtredingen van medeleerlingen te melden aan Jones.

Op de vierde dag leek de beweging uit de hand te lopen en besloot Jones om het experiment te beëindigen. Hij kondigde aan dat De Derde Golf onderdeel was van een landelijke beweging en dat een kandidaat voor het landelijke leiderschap van de beweging zich de dag erop bekend zou maken.

Rond het middaguur van de vijfde dag verzamelden alle leden van De Derde Golf zich. In plaats van een televisietoespraak van de landelijke leider liet Jones hen echter alleen ruis zien. Vervolgens onthulde hij dat de leerlingen onderdeel waren geweest van een experiment en dat ze zonder het te weten de sfeer van superioriteit hadden nagebootst die ook de opkomst van nazi-Duitsland had veroorzaakt. Tot slot vertoonde hij een film over het naziregime. Hiermee was het experiment ten einde.

Enige gelijkenissen tussen beide derde golven zijn natuurlijk toevallig.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s